Wprowadzenie pojęcia WYRAZ

Wprowadzenie pojęcia WYRAZ

Nauka czytania i pisania w klasie pierwszej powinna być poprzedzona rozumieniem pojęcia wyraz, głoska, litera, sylaba, zdanie. Są to istotne pojęcia także podczas usprawniania funkcji językowych, w tym poszerzeniu zasobu słownika czynnego uczniów. Pierwszym tego typu ćwiczeniem jakie proponuje moim uczniom jest uświadomienie uczniom czym jest pojęcie wyraz. Tak więc dwa minione tygodnie upłyneły nam m.in. pod hasłem wyraz. Rozwijanie świadomości językowej wymaga poprawnego operowania słownictwem, stąd też podczas zaznajamiania uczniów z tym pojęciem, często podczas różnego rodzaju ćwiczeń  używam sformułowań typu: Co to za wyraz? Podaj wyraz. Wyszukaj wyraz, który oznacza imię. Nazwij to jednym wyrazem. Przeczytaj wyraz.

Dostarczając uczniom konkretnych sytuacji edukacyjnych, uczniowie uświadamiają sobie, że wyraz to nic innego jak nazwa ludzi, zwierząt, przedmiotów, roślin, obiektów, zjawisk a także określenie cechy danego przedmiotu, zwierzęcia, obiektu, rośliny… W toku ćwiczeń, uczniowie uświadamiają sobie, że wyrazy mają określoną budowę- posiadają sylaby, głoski (wyrazy kilkuliterowe, jak i jednoliterowe). W zależności od stopnia zaawansowania ćwiczeń w zakresie poznawania pojęcia wyraz, uczniowie uświadomią sobie, że wyrazy są częścią zdania.

Zaczynając pracę nad pojęciem wyraz, unikam zdań zawierających przyimki i przysłówki, ponieważ na tym etapie jest to zbyt trudne i uczniowie łączą te wyrazy z bezpośrednio sąsiadującym wyrazem.

Przykład:

Zdanie: Kasia jedzie nad morze.

Uczniowie policzą, że w tym zdaniu są 3 wyrazy, bo wyrazy nad morze policzą jako jeden wyraz.

To samo będzie dotyczyło spójników. Poniżej przedstawiam kilka propozycji ćwiczeń w zakresie doskonalenia umiejętnosci rozumienia pojęcia wyraz. 

Głuchy telefon

Uczniowie siedzą jeden za drugim. Osoba siedząca na samym końcu mówi „na ucho” osobie siedzącej przed nią jeden wybrany przez siebie wyraz. Ta z kolei podaje go osobie siedzącej przed nią. Osoba, która siedzi na samym początku mówi wyraz głośno. Następuje zamiana miejsc-osoba siedząca na samym początku idzie na koniec i podaje swój wyraz osobie siedzącej przed nią.

Uwaga: na samym początku pierwsze ćwiczenie przeprowadza nauczyciel podając swój wyraz.

Co to za przedmiot?

Każdy z uczniów wybiera 1 mały przedmiot ze swojego piórnika. Wszystkie przedmioty gromadzimy w jednym miejscu. Następnie jedna osoba wybiera z całego zestawu jeden przedmiot (ważne by nie był to swój przedmiot) i podaje osobie, która ma za zadanie odgadnąć po dotyku co to za przedmiot, podając jego nazwę. Następnie podaje przymiotniki (bez wprowadzenia pojęcia) określające ten przedmiot. Na początku wymaga to pomocy ze strony nauczyciela.

Przeliczanie wyrazów w zdaniu

Wersja 1

Uczniowie otrzymują tabliczki. Ja mam tabliczki wycięte z pleksy. Nauczyciel mówi zdanie a uczniowie przypinają do tabliczki tyle spinaczy do prania, ile słyszą wyrazów w zdaniu. W początkowej fazie tego ćwiczenia, musi nastąpić sprawdzenie poprawności wykonania zadania poprzez wspólnie przeliczanie wyrazów połączone z dotykaniem spinaczy-jeden wyraz= jeden spinacz. Wynika to  z faktu, że część uczniów przeliczając wyrazy będzie dzieliło je na sylaby. W tych przypadkach podczas wspólnego sprawdzania poprawności wykonania zadania zadaję uczniom pytanie: Mówimy po-mi-dor czy pomidor? Mówimy ta-bli-ca czy tablica? Wszystko po to by uczniowie dostrzegli różnicę pomiędzy sylabą a wyrazem, a co za tym idzie w wypowiadaniu słów.

Wersja 2

Uczniowie/ lub nauczyciel pisze w zeszycie cyfry od 1 do 6 (pionowo). Uczniowie przeliczają wyrazy w zdaniu i rysują tyle kółek, ile słyszą wyrazów w danym zdaniu. Po przeliczeniu wyrazów w sześciu zdaniach, uczniowie wymieniają się zeszytami i sprawdzają sobie wzajemnie poprawność wykonania zadania. Poprawne odpowiedzi zapisuję na tablicy.

Zagadki

Uczniowie siedzą w kole. Czytamy uczniom zagadki. Ja korzystam z gry Zagadki Smoka Obiboka. Uczniowie podają hasło zagadki. Wyjaśniając zasady mówię, że każdy ma podać hasło-wyraz. Po przeczytaniu zagadki mówię: Co to jest? Podaj wyraz. Celowo używam tutaj słowa wyraz.

Odmianą tej zabawy jest wymyślanie przez uczniów zagadek na podstawie ilustracji, czyli sytuacja jest odwrócona. Uczniowie widzą ilustrację, bez czytania zagadki i na podstawie ilustracji podają własne wskazówki do tej zagadki.

Przykład: Wazon

Uczeń zadaje zagadkę mówiąc: Jest to naczynie, do którego wkłada się kwiaty.

Znajdź imię

Mówię zdanie, w którym występuje imię. Uczniowie mają za zadanie odszukać to imię i podać je głośno.

Przykład: Wczoraj Paweł zjadł dużą porcję lodów.

Odpowiedź: Paweł

Uwaga: W instrukcji słownej mówię uczniom by podali wyraz oznaczający imię. Zdarza się, że niektórzy uczniowie początkowo nie będą wiedzieli o co chodzi w ćwiczeniu, dlatego podaję przykład, dodatkowo zatrzymuję się nad poprawnymi odpowiedziami wzmacniając je słowami: wyraz oznaczający imię to Paweł.

Jaki wyraz brakuje?

Nauczyciel mówi część zdania a uczniowie mają je dokończyć brakującym wyrazem.

Przykład: Mama obiera…

                Filip je pyszne …

                Ula lubi jeść zielone …

                Mam niebieskie …

Czytanie wyrazów

Wprowadzając naukę czytania metodą symultaniczno-sekwencyjną, na niektórych etapach pracy, uczniowie poznają wyrazy do globalnego czytania. Przy tej okazji uczniowie doskonalą pojęcie „wyraz”.

O jakim wyrazie myślę?

Nauczyciel podaje cechy przedmiotu, który ma na myśli. Zadaniem uczniów jest podanie co to za wyraz.

Przykład: Jest to smaczne, czerwone, kuliste (pomidor).

    Zimne, mogą mieć różne smaki, smakują szczególnie latem (lody).

Po kilku przykładach nauczyciela, to uczniowie mogą tworzyć tego typu zagadki a pozostali uczniowie podają o jaki wyraz chodzi.

Słuchaj i licz

Czytamy uczniom w wolnym tempie krótki tekst. W trakcie jego czytania uczniowie liczą ile razy w tekście pojawił się wyraz: mama.

Odmianą tej zabawy może być zabawa ruchowa. Kiedy uczniowie usłyszą dany wyraz mogą podskoczyć, zrobić pajacyka, obiec w koło swoje krzesło, dobiec do określonego miejsca (z zachowaniem zasad bezpieczeństwa).

Tego typu aktywności można by mnożyć w nieskończoność. Zachęcam do takich zabaw, ponieważ nauka przez ruch i zabawę jest najbardziej efektywna.