Too big to fail = "Batmasına izin verilemeyecek kadar büyük" demek.

Kelime kelime: "Başarısız olmak için çok büyük"

Ne anlama geliyor?

Bazı şirketler, bankalar o kadar büyük ki batarsa sadece kendisi batmıyor. Bütün ekonomi ile birlikte çöküyor.

Devlet de diyor ki: "Bunlar batsa milyonlar işsiz kalır, bankalar patlar, milletin parası gider. O yüzden biz bunları kurtaracağız."

En meşhur örnek: 2008 Krizi - ABD

Lehman Brothers battı. Sonra ortalık karıştı.

Hemen ardından devlet AIG, Citigroup, Bank of America gibi bankalara 700 milyar dolar para pompaladı.
Neden? "Too big to fail" oldukları için.

Sorun ne?

  1. Ahlaki tehlike / Moral Hazard: "Nasıl olsa devlet kurtarır" deyip daha çok risk alıyorlar.

  2. Adaletsizlik: Esnaf batınca "piyasa böyle" deniyor. Ama banka batınca milyarlarca dolar kurtarma paketi geliyor.

  3. Doğal seçilim bitti: Sosyal Darwinizm'in dediği "zayıf elensin" kuralı burada işlemiyor. Para + büyüklük = ölümsüzlük zırhı.

Özetle
Doğada: Zayıf aslan açlıktan ölür.
Ekonomide: Zayıf banka devlet tarafından beslenir.
Türkiye’de "Too big to fail" mantığı ABD’deki gibi banka kurtarma paketi şeklinde değil, daha çok "batarsa ülke sarsılır" mantığıyla işledi.

Türkiye’de örnekleri

1. Bankalar - 2001 Krizi

2001 krizinde 20+ banka battı. Ama Ziraat, Halkbank, Vakıfbank gibi kamu bankaları + İş Bankası, Garanti, Akbank gibi sistemik özel bankalar kurtarıldı.
Neden? Çünkü 10 milyon insanın maaşı, mevduatı oradaydı. Hepsi birden batarsa sistem kilitlenir.
Devlet TMSF üzerinden milyarlarca dolar koydu. "Batmasına izin veremeyiz" dendi.

2. Holdingler ve "Sistemik Şirketler"

Bazı holdingler o kadar büyük ki; binlerce kişi çalışıyor, tedarik zinciri bütün ülkeye yayılmış.
Örnek: İnşaat, enerji, medya sektöründe dev gruplar. Borç batağına girince bankalar "bunları batırırsak bizim krediler de gider" deyip yeniden yapılandırma yaptı.
Yani banka da şirketi kurtarıyor, devlet de vergi erteleme, yapılandırma ile dolaylı destek veriyor.

3. Kamu Kurumları

THY, Telekom, BOTAŞ, TCDD... Bunlar zarar etse bile kapatılamaz.
"Stratejik" oldukları için devlet sürekli sermaye koyar, borç siler. Çünkü batmaları demek ulaşımın, enerjinin durması demek.

Sorun aynı: Ahlaki Tehlike
"Zaten devlet bir şekilde kurtarır" algısı oluşuyor.

Küçük esnaf kredisini ödeyemezse icra geliyor.
Ama çok büyük bir grup batma noktasına gelince masaya oturup "yapılandırma" konuşuluyor.